News not found!

मूल्य-शिक्षण

जुलै २०१६

Magazine Cover

शिक्षणक्षेत्रातील कसदार अनुभव असलेल्या लोकांकडून आपल्याला दृष्टी मिळावी, शिकायला मिळावे, आपल्या विचारांमध्ये अधिक स्पष्टता यावी, आपल्याच गटातील अनेकांच्या अनुभवांमधून शिकायला मिळावे, देवाणघेवाण-वादविवाद-चर्चा यातून आपण अधिक समृद्ध व्हावे. यासाठी अॅक्टिव्ह टिचर्स फोरमतर्फे 2014 पासून शिक्षण संमेलन आयोजित केले जाते.
यंदाचे संमेलन 8 आणि 9 मे 2016 रोजी संगमनेर येथील मालपाणी हेल्थ क्लबच्या अत्यंत रमणीय परिसरात संपन्न झाले. राज्यभरातून आलेले उत्साही, विचारी आणि प्रयोगशील शिक्षक, शिक्षण क्षेत्रातील कार्यकर्ते, अभ्यासक, तज्ज्ञ, शिक्षक-प्रशिक्षक अशा मित्र-मैत्रीणींचा मेळाच तिथे जमला होता. हा अंक या शिक्षण संमेलनात झालेल्या सत्रांवर आधारित आहे. RTE आणि महाराष्ट्रातील सद्यस्थिती या विषयावरील गीता महाशब्दे, प्रल्हाद काठोले आणि राहुल गवारे यांचे लेख तसेच ‘भारतीय राज्यघटनेतील मूल्ये आणि वैज्ञानिक दृष्टीकोन’ या डॉ. विवेक माँटेरोंच्या सत्रावरील लेख जागेअभावी या अंकात घेऊ शकलो नाही. ते पुढील अंकांमध्ये आपल्याला वाचायला मिळतील.

पडद्यावरचे बालमजूर

काही महिन्यांपूर्वीची गोष्ट आहे. टी.व्ही. वर एक नाचाचा कार्यक्रम सुरु होता. एक चिमुरडा मुलगा अतिशय लवचीकपणे सुंदर नाच करीत होता. त्याचा नाच झाल्यावर स्टेजवरील मान्यवरांनी त्याला प्रश्न केला की तुला नाचाची प्रेरणा कशी मिळाली आणि इथ पर्यंतचा प्रवास कसा केला. त्यावेळी त्या चिमुरड्याने जे उत्तर दिले ते ऐकून स्टेजवर बसलेल्या जरा संवेदनशील मंडळींनी डोक्यालाच हात लावला. त्याने सांगितले जोवर मी दिवसातून दोन-दोन तासांची तीन वेळा प्रक्टिस करीत नाही तोवर माझी आई मला जेवायला देत नाही. त्यावर त्याच्या आईची प्रतिक्रिया तर अजूनच असंवेदनशील होती.

चार भिंतींत न मावणारी मुले

विठ्ठल कदम हे जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा कुणकेरी, सावंतवाडी येथे शिक्षक म्हणून कार्यरत आहेत. २००८ मध्ये त्यांना महाराष्ट्र शासनाने आदर्श शिक्षक राज्य पुरस्काराने सन्मानित केले. श्री. कदम अनेक सांस्कृतिक मंच व चर्चा मंडळांचे अध्यक्ष आहेत तसेच दोन मासिकांचे संपादकदेखील आहेत. त्यांनी दोन काव्यसंग्रह, एक कादंबरी व व एका बालकथासंग्रहाचे लेखन केले आहे.

त्या दिवशी गावच्या पारावर दोन आजोबांच्या गप्पा खूपच रंगात आल्या होत्या. अवती भवती अंधार पडत आल्याचे भानही त्या म्हातार्या जीवांना राहिले नव्हते. असा कसला विषय होता त्या दोघांच्या गप्पांचा? अहो ते आज काही आपल्या पेन्शनबद्दल बोलत नव्हते किंवा घरातल्या मुला-सुनेच्या जाचाबद्दल बोलत नव्हते. ते बोलत होते आपल्या नातवंडांच्या कमालीच्या हुशारीबद्दल. त्यांच्या बालमनातील अजब प्रश्नांबद्दल. त्या दोघांमधले एक आजोबा तर चक्क म्हणाले, “अरे बाबा, आता आपण फक्त वयाने मोठे म्हणून आजोबा उरलोय. खरं सांगू का तुला? आज माझ्या चार वर्षांच्या नातवाकडून मला खूप काही शिकायला मिळतंय बुवा.

परंपराजन्य श्रमघृणा आणि श्रमप्रतिष्ठा


किशोर दरक हे शिक्षणशास्त्राचे अभ्यासक व चिकित्सक आहेत. अनेक संशोधन प्रबंधांबरोबरच विविध वृत्तपत्रे व मासिकांमधूनही त्यांनी शिक्षण व समाजशास्त्र या विषयांवर लेखन केले आहे. शिक्षणाचे सांस्कृतिक राजकारण, अभ्यासक्रम आणि पाठ्यपुस्तके यांच्या अभ्यासात त्यांना विशेष रस आहे. भारत ज्ञान विज्ञान समुदायासोबत त्यांनी एक दशकाहून अधिक काळ शिक्षक प्रशिक्षक म्हणून काम पाहिले आहे.

‘अरे, तुझी बायको/आई घरात नाहीये? मग तू जेवायचं काय करतोस?” भारतीय मध्यमवर्गीय समुदायात कुठल्याही पुरुषाला कधीही विचारला जाणारा प्रश्न. त्यामागं काही गृहितकं- एक म्हणजे स्वयंपाक हे स्त्रियांचं जन्मसिद्ध काम आहे (हे फक्त काम आहे, कौशल्य किंवा ज्ञान नाही), दुसरं म्हणजे हे काम पुरुषांनी करायचं नसतं, तिसरं म्हणजे हे काम ते करू शकत नाहीत, चौथं म्हणजे स्त्रीवर्गाच्या अनुपस्थितीत क्वचित प्रसंगी हे काम करायला हरकत नाही (कुणाची?), इत्यादी इत्यादी. यादी अजूनही लांबवता येईल (नव्हे, ती तशी आहेच.) पण यामागचं सर्वात महत्त्वाचं सूत्र म्हणजे श्रमांचा अनादर.

कामातून विज्ञान आणि सामाजिक जाणीव

Magazine Cover

वैशाली गेडाम या जि. प. उच्च प्राथमिक शाळा, मसाळा, चंद्रपूर येथे गेली १७ वर्षे प्राथमिक शिक्षक म्हणून कार्यरत आहेत. त्यांचा बालमानसशास्त्र व भाषा शिक्षणाबाबतचा विशेष अभ्यास आहे. ‘चिंगीला बनायचंय वैज्ञानिक’ आणि ‘माझे प्रगतिपुस्तक- शोध शांतीचा’ या पुस्तकांचे लेखन त्यांनी केले आहे. शिवाय अनेक मासिके व वृत्तपत्रांतूनही त्यांचे शिक्षणविषयक लेख प्रकाशित झाले आहेत. आपल्या शिक्षणपद्धतीत योग्य तो बदल केल्यास व त्यात शास्त्रीय व बालमानसशास्त्रीय दृष्टिकोन आणून त्या मार्गाने शिक्षण कार्यान्वित केल्यास शिक्षण घेतलेला माणूस शांत व आनंदी होणे शक्य आहे असे त्यांनी आजपर्यंत केलेल्या प्रयोगांतून व अभ्यासातून त्यांना वाटते.

२७ ऑक्टोबर २०१०

पहिलीतील चेतन माझ्याकडे आला व विचारले, ”टीचरजी, माती टाकू का?“
मी विचारले, “कोठे?”
“मुंग्या निंगल्यानं जी त्याच्यावर.”
मी “नको” म्हणाले.
तो पुढे म्हणाला, “मी झाडून टाकू का?”
त्याची लालसा पाहून मी झाडून टाक म्हणाले. तो खराटा घेऊन गेला व वर्गाबाहेरचा परिसर स्वच्छ करू लागला. त्याला बघून कुणाल त्याच्या सोबतीला गेला.

१३ नोव्हेंबर २०१०

पारंपरिक निर्मिती ते डिजिटल फॅब्रिकेशन

Magazine Cover

डॉ. योगेश कुलकर्णी हे पाबळच्या विज्ञान आश्रमाचे संचालक आहेत. ‘हाताने काम करत शिकणे’ या पध्दतीने आश्रमातील विद्यार्थ्यांना ते शिकवतात. या पध्दतीनेच विज्ञान आश्रमने तयार केलेला ‘मूलभूत तंत्रज्ञानाची ओळख’ हा पूर्व-व्यावसायिक अभ्यासक्रम शंभरहून अधिक जास्त माध्यमिक शाळांमधून राबवण्यात त्यांचे महत्त्वाचे योगदान आहे. पाबळमध्ये व भारतात डिजिटल फॅब्रिकेशन वर आधारित ‘फॅब लॅब्स’ सुरू करण्यात त्यांची महत्त्वाची भूमिका राहिली आहे.

दोन वस्तू एकमेकींवर घासल्या की उष्णता निर्माण होते, हे झाले विज्ञान. त्या उष्णतेपासून विस्तव तयार करता येणे हे झाले तंत्रज्ञान! पाणी उघड्यावर ठेवले की त्याचे बाष्पीभवन होते आणि मातीच्या सच्छिद्र भांड्यातून पाणी पाझरते हे झाले विज्ञान, पण त्या तत्वाचा वापर करून माठ तयार करणे हे झाले तंत्रज्ञान.

टेक्नॉलॉजी किंवा तंत्रज्ञान म्हणजे काहीतरी गूढ व चमत्कारिक आहे असा बऱ्याच जणांचा उगीचच समज असतो. खरे तर नेहमीच्या विज्ञानाचेच सिध्दांत जरा कल्पकतेने वापरले किंवा त्यांचा उपयोग नेहमीचे प्रश्न सोडवण्यासाठी करायचा प्रयत्न केला की तंत्रज्ञान तयार होते.

छेद अंधाराला

प्राथमिक आश्रमशाळा सांगवीचे सेवा रामचंद्र गडकरी हे समाजाच्या मुख्य प्रवाहापासून दूर असणाऱ्या आश्रमशाळेतील वंचित मुलांसाठी सतत धडपडणारे, प्रयोगशील शिक्षक. ज्यांच्या वाट्याला कायमच संघर्ष आला त्यांची या मुलांसाठी असलेली धडपड पाहून समाधान वाटते. त्यांच्या कार्याचा आढावा त्यांच्याच शब्दात.

Ched Andharala.jpg

धर्म, धर्मनिरपेक्षता आणि त्यातून उद्भवणारे काही प्रश्‍न

श्री. मोहनी यांनी ‘धर्म आणि धर्म निरपेक्षता’ या विषयावर ‘आजचा सुधारक’ या मासिकामध्ये १९९० साली तीन लेख लिहिले होते. हे तिन्ही लेख याच मासिकाच्या जून, जुलै, ऑगस्ट २०१४ मध्ये पुनर्प्रकाशित होत आहेत. १५ ऑगस्टच्या निमित्तानं यातील दुसरा लेख या अंकात आवर्जून देत आहोत. यातल्या अनेक संकल्पना आपल्याला परिचित आहेत, पण त्याची श्री. मोहनी यांनी केलेली मांडणी या संकल्पना काहीशा उकलून, वेधकपणे स्पष्ट करते.

समजा, मी इहवादी आहे. माझा परलोक वगैरेवर विश्‍वास नाही. त्यामुळे अर्थातच कोणत्याही अवतारावर नाही. त्याचप्रमाणे मला माझ्या कुळाचा अभिमान नाही. मी कुळामुळे एखाद्या जातीत व धर्मात पडत असल्यामुळे त्या जातीचा वा धर्माचाही मला अभिमान नाही. मी लौकिक अर्थाने धार्मिक माणूस नाही. मला कुळाचा अभिमान नाही याचा अर्थ मी माझ्या कुळाला इतरांच्या कुळाहून श्रेष्ठ मानत नाही. माझा भर समतेवर आहे. सर्व समान असावेत व श्रेष्ठकनिष्ठभाव मानवी व्यवहारात कोठेही नसावा असे मला मनापासून वाटते. मी तशा आचरणात कमी पडत असेन, पण समानतेचे तत्त्व मूल्य म्हणून मला मान्य नाही असे नाही.

‘कॉम्पुटर’ लॅब सुरू झाली असती...

‘‘सर, काल आपल्या गावची यात्रा व्हती. तुम्ही कामून आले नव्हते यात्रेला?’’ मोटरसायकलवरून खाली उतरून शाळेच्या आवारात पाय ठेवतो न ठेवतो तोच मुलांनी मला घेरलं. मला मुलांच्या प्रश्नांचं काहीसं नवल वाटलं. कारण याच गावात मी लहानाचा मोठा झालेलो. गावात यात्रा फार जोशात, जोरात साजरी केली जाते असं काही नाही! मुलं मात्र मला माझ्या ‘गैरहजेरीमागचं’ कारण विचारत होती.