प्रतिसाद- एप्रिल २००३

जानेवारीच्या संवादकीयमध्ये आपण आधी राजकारण्यांवर दुगाण्या झाडून नंतर ‘पालकनीती हे राजकारणाचे नव्हे, बालकारणाचे माध्यम आहे’ अशी वर सारवासारव केलेली आहे. तेव्हा आपल्या विधानाप्रमाणेच ‘माणसाचं आयुष्य’ इथपासून तो ‘ती पुन: का दोहरावी?’ इथपर्यतचा परिच्छेद ही एक अनावश्यक बाष्कळ बडबड आहे. पण ती केलीच आहे तर त्या बाबतीत काही स्पष्ट बोलणे आवश्यक आहे.

राजकारणी व धर्मकारणी या दोघांचाही परामर्श जनता काय घ्यायचा तो घेईल व घेतच आहे. ज्यांनी उभी आयुष्ये धर्मकारणात व राजकारणात घालवली, त्यांना विवेकी किंवा अविवेकी ठरवण्याचा पालकनीतीच्या संपादकांना काही अधिकार नाही किंवा त्याची गरजही नाही.

राजकारण्यांचा विवेक काय व अविवेक काय हे लोकशाहीत जनता ठरवत असते. याचा अर्थ संपादकांना स्वत:चे मत असू नये किंवा त्यांनी राजकारण्यांना काही सुनावू नये असा नाही. एक मतदार म्हणून ते जरूर करावे पण इतर व्यासपीठावरून, पालकनीतीमधून नको.

धर्म ही पूर्ण तात्त्विक कल्पना आहे असे आपण म्हटले आहे. यावरून आपणाला धर्माची स्पष्ट कल्पना नाही हे स्पष्ट दिसते. धर्म म्हणजे सर्वसामान्यांसाठी आचारांचे नियमन करणारे मार्गदर्शक सिद्धान्त. यातले काही पाळले जातात काही पाळले जात नाहीत. या आचार-धर्मातच जेव्हा परधर्मविरोध शिकवला जातो तेव्हाच संघर्ष निर्माण होतो. हिंदूनी परधर्मविरोध केव्हाच शिकवला नाही. मुसलमानी धर्म ते आजही शिकवतो आहे. जे सिद्धान्त परलोक, सृष्टयुत्पत्ती, पुनर्जन्म यांविषयी आहेत त्यांमध्ये धर्मपरत्वे भेद असला तरी त्यामुळे संघर्ष निर्माण होत नाहीत. त्यामुळे माणसे चवताळून उठत नाहीत. या केवळ तात्त्विक भेदांमुळे माणसे कधीही एकमेकांच्या जिवावर उठत नाहीत.

धर्मनिरपेक्षतेला गाडून टाका या विधानाला अविवेकी म्हणताना आज दिसणार्‍या राजकीय धर्मनिरपेक्षतेचे बारकाईने पृथक्करण करणे आवश्यक आहे. केवळ हिंदूना उपदेश करणारी धर्मनिरपेक्षता नको इतकाच त्या विधानाचा अर्थ आहे.

सुप्रीम कोर्टाने शाहबानो केसमध्ये घटस्फोटित मुसलमान स्त्रीलाही नवर्‍याकडून पोटगी मिळण्याचा हक्क आहे असा निर्णय दिला असता, कोर्टाचा तो निर्णय बदलण्यासाठी कायदाही बदलून मुसलमानांना संतुष्ट करणार्‍या मनोवृत्तीला तुम्ही धर्मनिरपेक्ष म्हणाल काय?

याच मनोवृत्तीचे लोक जेव्हा धर्मनिरपेक्षतेवर व्याख्याने झोडायला लागतात तेव्हाच समाज त्यांना सांगतो, ‘असली धर्मनिरेपक्षता गाडून टाका’ हे योग्यच आहे.

पालकनीती परिवाराने राजकारण व धर्मकारण यांना दूरान्वयानेही स्पर्श न करता मुलांना कसे वाढवावे व त्यांना कसे आदर्श नागरिक बनवावे याविषयी अधिकाधिक मार्गदर्शन करावे अशी अपेक्षा आहे.        

ग. श्री. करंबेळकर, ठाणे.

‘पालकनीती हे बालकारणाचं माध्यम आहे राजकारणाचं नव्हे’ हे वाक्य म्हणजे सारवासारवी नाही. शक्य असलं असतं तर राजकारण-अर्थकारण-धर्मकारणाबद्दल भाष्य पालकनीतीनं टाळलंही असतं. पण ज्यावेळी राजकारण-धर्मकारणाच्या गर्तेत बालकारण गोते खातं, त्यावेळी केवळ आपण म्हणता, म्हणून डोळ्यांसमोर दिसणार्‍या भयानक हिंसेबद्दल बधीर व्हायचं? हे भाष्य करण्यात पालकनीतीनं काही चूक केली आहे असे आम्हाला वाटत नाही. 1986 साली हे मासिक सुरू झालं, तेव्हापासून पालकनीतीची ही भूमिका आहे की ज्या समाज-वास्तवात, घटना-पडसाद-परिणामांच्या चौकटीत मूल वाढवायचंय, तो संदर्भ आपल्या मना-विचारांवर आणि पर्यायानं पालकत्वावरही परिणाम करतो, तेव्हा पालकनीतीत त्याचा परामर्श घेतला जायलाच हवा. एरवी त्यासाठी नियतकालिकाची आवश्यकता वाटली नसती. केवळ आहार, बालमानसशास्त्र, व्यायाम, कला, वगैरे विषयांवर दर महिन्याला नव्यानं सांगण्याजोगं काही नाही. एकदा तज्ज्ञांनी पुस्तकं लिहिली तरी काम भागतं.

पालकनीतीच्या आजवरच्याही प्रत्येकच संवादकीयांमध्ये वास्तवाचा संदर्भ आलेला आहे. त्याशिवायचं ‘काचेच्या पेटीतलं’, बधीर पालकत्व खरं म्हणजे तुम्हीही सुचवणार नाही. तुम्हाला खरा राग आला तो, ‘धर्मनिरपेक्षतेला गाडून टाका’ या वाक्याला आम्ही विरोध करतो ह्याचा.

एक साधा प्रश्न पाहूया. इयत्ता सातवी ते दहावी ही चार वर्ष नागरिकशास्त्राच्या अभ्यासक्रमात धर्मनिरपेक्षता शिकवायची आणि, ती ‘गाडून टाका’ असं जाहीरपणे म्हटलं गेल्यावर, ‘त्याकडे बघू नका रे बाळांनो,’ असं मुलांना म्हणायचं? की, ‘आजवर आम्ही शिकवलं ते चुकलं, आता तोगडीयांचंच ऐका,’ असं म्हणायचं? की तुमच्या सूचनेनुसार या कश्शाकडं न बघता, पुस्तकातून धर्मनिरपेक्षता, लोकशाही कशी महत्त्वाची ते शिकवायचं, आणि प्रत्यक्षात ती फक्त पुस्तकीच राहील असं वागायचं? एकतर आपली हृदयं सम्राटांच्या पायी तरी वाहायची, नाही तर शिरच्छेदाची भीती हृदयात भरून ठेवायची?

खरं तर माणसानं माणसाला मारणं, हे प्रसंगी  आवश्यक असेल तरी योग्य नसतंच आणि  कुणाचे जीव केवळ ते दुसर्‍या धर्माचे म्हणून घेतले जात असतील तर ते कधीही, केव्हाही चूकच आहे. इस्लाममध्ये ते योग्य असं म्हटलेलं असेल, तरीही आजच्या काळात ते बदलावं लागेल. पण एकानं गाय मारली, जे चूकच आहे, म्हणून दुसर्‍यानं वासरू मारणं योग्य ठरेल का?

हिंदूधर्मात परधर्मसहिष्णुता आहे ना? मग आपण तीच पाळूया ना! दुसर्‍याचं चांगलं आहे ते शिकावं, दोष शिकू नयेत, असं तुम्हीच आम्हाला किती वर्ष बरं सांगत आलात?

बघा, आमचं म्हणणं पटतं का? तुमच्या आजवरच्या धारणांहून वेगळं, पण तरीही अधिक मानवी!!

संपादक

संवादकीय एप्रिल २००३

युद्धाला सर्व जगातून, सर्वसामान्य जनमतानं विरोध केला आहे. ‘युद्ध’ म्हणून युद्ध नको, एकतर्फी युद्ध तर नकोच नको, असं म्हटलं गेलं आहे. युद्धाला विरोध करणारे मोर्चे, घोषणा इतक्या मोठ्या प्रमाणात येत आहेत, की न्यूयार्क टाईम्सनी म्हटलंय की जगात दोन महाशक्ती आहेत. एक अमेरिका आणि दुसरी जनमत. अर्थात हे खरं असूनही, युद्ध झालंच. ते थांबवता आलं नाही.

एका बाजूला सर्वसामान्य माणूस युद्धाला ‘नको’ म्हणतो, पण मानवी इतिहास बघावा तर तो मात्र युद्धातून युद्धाकडे असा. इतरांहून बलवान ठरावं ही इच्छा एका बाजूला सतत बळावत असलेली, तर दुसर्‍या बाजूला कुणावर कुणी दादागिरी करणार नाही असं नवं जग निर्माण करण्याची आंतरिक इच्छा.

या दोनही गोष्टी महाशक्ती म्हणाव्यात अशा तुल्यबळ, आणि तरीही घडणारी युद्धं!

आज हे युद्ध अमेरिका आणि इराक यांच्यातलं असलं तरी युद्धाला विरोधाचं कारण इराकबद्दल विशेष ममत्व किंवा प्रेम असं नाही. युद्ध करण्याच्या विचारांशीच ते भांडण आहे. त्या अर्थानं हे दुष्ट वास्तव आणि शुभस्वप्नांमधलं भांडण आहे. हे स्वप्नही दिशाहीन, भाबडं, आधारशून्य असं नाही, ते जीवनातल्या सगळ्या सगळ्या सुजनतेवर, चांगलेपणावर, संवेदनशीलतेवर पेललेलं आहे. ते कुणा एकाचं, किंवा मूठभरांचंही नाही. 90% हून जास्त जग-जनमताचं आहे. युद्धात भाग घेणार्‍या, दादागिरी करणार्‍या राष्टातील जनताही या स्वप्नात सामील आहे. अर्थात, तरीही युद्ध थांबवणं साधत नाहीच. असं का व्हावं? ह्या युद्धाच्या कारणमीमांसेबद्दल इथं वेगळ्यानं मांडण्याची गरज नाही, पण एकंदरीनं युद्धांबद्दलचं कारण दिसतं की इतरांपेक्षा बलवान व्हावं – राहावं, त्यासाठी इतरांना मारावं, हरवावं ही मानवी प्रवृत्तीच आहे.

युद्धवृत्ती ही जर मानवीसमाजाची प्रथमपासूनची ओळख असेल तर संवेदनशीलता हाही माणसाचा स्थायी गुणधर्म नाही का? पण युद्धवृत्ती आणि संवेदनशीलता हे एकत्र सुखानं नांदूच शकत नाहीत.

इतरांहून बलवान असणारे इतरांकडून संवादापेक्षा आज्ञाधारकपणा मागतात. तो न मानल्यास धमक्या देतात, आणि मग कदाचित उद्या शस्त्र उगारलं जाईल या धास्तीला विकले जाऊन आज स्वत:च शस्त्र उगारतात. स्वत:ची आधीच सिद्ध असलेली बलवत्ता सिद्ध करू पाहातात. या सगळ्यात जर मानव-सुलभ संवदेनशीलता घालून पाहिली तर हे काही घडूच शकणार नाही. याचा अर्थ संवेदनशीलता इथे गुंडाळून ठेवलेली आहे. काही काळ हक्क, अधिकार, शस्त्रास्त्रे यांच्या जिवावर ही बळजोरी चालेलही आणि तशी यापूर्वी आणि आज चालतेही आहे, पण त्या बळजोरीच्या मुळातच तिच्या अंताची बीजेही रुजत असतात. आणि याच्या अनेक खुणा जनमताच्या अभिव्यक्तीतून आपल्यासमोर येत आहेत.

समतेवर, संवेदनशीलतेवर आधारलेला नवा समाज निर्मिण्याची कल्पना घेऊन ब्राझीलमध्ये जानेवारीत झालेली बैठक आठवा.

बळजबरी, दादागिरी करणार्‍या महासत्तेचा पाडाव करण्याच्या इच्छेनं नॉम चॉम्स्की, अरुंधती रॉय अशी जगप्रसिद्ध मंडळी जमली. ‘आजवर कधी नाही, इतकं हे समताधारित जग जवळ आलेलं आहे. विषमतेचं आणि त्यातून बळजबरीचा झेंडा मिरवणारं जग एका टप्प्यापलीकडे टिकू शकणार नाही. नवं जग येतं आहे, थोडं लक्ष देऊन ऐकलंत तर त्याचा पायरवही तुम्हाला ऐकू येईल’, असं त्यांनी म्हटलं आहे. हे समतेवर आधारलेलं जग, मग वंश, लिंग, देश यावर आधारलेल्या विषमतेला जुमानणार नाही.  बळजबरीला मुळी स्थानच देणार नाही. 

एक सहज आठवलेली घटना. आमची एक साधीसुधी मैत्रीण कशी कोणजाणे, पण गुजराथला गेली होती. शाळेच्या उत्तरपत्रिकेत लिहिण्यापलीकडे तिनं धर्मनिरपेक्षता वगैरे शब्द मनात सुद्धा उङ्खारले नव्हते. इतिहासाचा अभ्यास नव्हता. सकाळच्या चहाशी तोंडी लावण्याएवढंच वर्तमानपत्र तिला माहीत होतं. ती गुजराथला गेली. परत आली ती अतिशय हेलावून, संतापून, दु:खी होऊन. माणूस माणसाशी असा वागतो, वागू शकतो, धर्मभावनेपायी इतका क्रूर होतो, हे तिच्या हिंदू धार्मिक मनाला असह्य झालं होतं.

धर्मभावनेचा अडसर तिच्या संवेदनशीलतेला पडू शकला नाही. ती हेलावून गेली. मला ही मैत्रीण समाजमनाची प्रतिनिधी वाटते. ती कोणत्याही एका विचारधारेला लागून वाहात गेलेली नाही. खरं म्हणजे तिनं जीवनाचा विचारच फार साकल्यानं केला आहे असं नाही. धर्म म्हणजे काय? तो का हवा? असा विचारही न करता तिला तिच्या देवाधर्माबद्दल श्रद्धा आहे. पण तरीही त्यासह ती माणूस आहे आणि त्यामुळं तिच्याजवळ संवेदना आहेत. समोर दिसणार्‍या हिंसेनं, ती लालचावत नाही, दु:खी होते. आपण काही करू शकलो नाही याबद्दल तिला स्वत:चा राग येतो.

अमेरिका-इराक युद्धाच्या विषयाबाहेर जाऊन ही गोष्ट अशासाठी सांगत आहोत, की ‘समतेवर आधारलेला समाज’ याचा अर्थ केवळ प्रेसिडेंट बुशला विरोध असा नाही. जगभरच्या सर्व प्रकारच्या दादागिरीला त्यात विरोध आहे. आणि त्यातले धागे आपल्यापर्यंत आल्याशिवाय राहणार नाहीत किंबहुना ते येतातच.

आज आसपासचा कोलाहल इतका प्रचंड आहे, की नव्या जगाचा पायरव ऐकू येण्याइतकी शांतताच आमच्या सर्वांच्या मनात नाही.

पण ते येणार आहे हे सत्य जर मनापासून स्वीकारून बघितलं तर, जनमताच्या महासत्तेला ते अशक्य नाही. महायुद्धाच्या आगीतून होरपळून निघालेल्या आमच्या पिढ्यानुपिढ्या सातत्यानं नव्या जगाची वाट पाहात असतील तर, कोणतीही महासत्ता किंवा कोणताही देश किंवा कोणताही धर्म त्याला अडवू शकणार नाही, कधीही नाही.